MASHA JAHPAN YAWM MAT
WA AI JAPAN HTE WUNPAWNG AMYU NI
A MANG HKANG DINGLIK YU GA.

Knet; 29, August, 2009

Wunpawng amyu masha ni hta e shangai shaprat mayat maya jat wa ai lam grai yawm ai, shangai chyinghkai law htam jat wa ai lam grai lanyan ai gaw moi chyaloi nhkoi prat kaw nna rai nga sai. Prat madang hpang hkrat ai nchye nchyang lam amyu magup a majaw mung rai nga sai hpe yawng gaw dum chye nga saga ai re.

Dai zawn byin nga ai hta e, Wunpawng amyu masha ni lai di wa ai labau hpe bai myit dat yu yang, hpyen majan htam ai, gasat gala majan prat ban ni gaw, masha prat ban hte ban matut manoi byin lai wa nga sai re hpe mung myit yu shalawm mai nga ga ai re. Englik mung maden garai ndu shang wa ai shawng daw de na Wunpawng amyu ni a gasat gala majan labau lam ni gaw nau tsan gang mat sai majaw nmyit shalawm saga. English du shang wa ai hpe Wunpawng amyu masha ni kadai mung kade a bu ga ginra ni hta hkap shingla gasat shajang ai gaw, shaning (42)ning daram na hkra gasat lai mat wa masai hpe chye lu ai. English amyu masha ni a labau hta mung, shaning (40) ning tup gasat ra ai gaw, Kachin ngu ai amyu ni sha nga ai nga nna, mungkan ntsa e colony mungdan law dik gasat up sha wa yu ai ni ka tawn da ma ai lam hpe mung na chye lu ai.

Wunpawng amyu Kachin ni majan gasat gala magrau grang ai hpe chye nga sai English asuya gaw, Wunpawng Kachin amyu masha ni hpe hpyenla lahkawn, hpyenla shatai, hpyendap hpaw akyu jashawn hpang wa masai rai nga ai. No.1 Mungkan majan (1914-1918) hta Wunpawng amyu Kachin hpyenla ni Eastern Europe hkan e sa gasat lawm lai wa sai hpe chye lu ai. No.2 Mungkan majan (1938-1945) e mung, anhte Wunpawng bu ga ginra gaw, majan pa kaba langai mi byin lai wa sai majaw, No.2 Mungkan majan ngut kre ai hpang jahtum du hkra, Wunpawng amyu masha ni asak du baw law law hkrat sum nna laja lana gasat lawm lai wa sai rai nga ai.

Munghpawm Myen Mungdan Shanglawt lu ai 1948 ni a hpang e byin pru wa ai mungdan kata na majan ni rai nga ai, Miwa mung kaw nna majan sum nhtawm yan kaput shang wa ai Miwa hpraw Kumintang (KMT) hpyen hpung ni hpe hkap shingla gasat ai majan ni hta asak sum mat wa sai ni, KMT Miwa Hpraw ni shaning hti nna nga shanu lai mat wa ai laman e, KMT Miwa Hpraw hpyenla shatai lahkawn la lawm mat wa ai ni nga mat wa sai.

Myen Mung Komyunit Rawt Malan Hpung ni, Dawng Hkawn Hkyeng, Dawng Hkawn Hpraw, Dawng Hkawn Htoi ni hpe gasat ai 1949,1950 kaw nna mung Wunpawng amyu masha ni gaw Asuya Hpyen dap maga shang lawm nna majan gasat karum lai wa sai hte asak du baw sum ai ni mung law nga sai.

Karen amyu masha ni a rawt malan lam byin pru wa ai 1949,1950 ning kaw nna mung, KNDO, KNU rawt malan hpung ni de Du Kaba Lahkum Naw Seng ningbaw ai Wunpawng hpyenla ni, Du Kaba Lahtaw Zau Seng woi awn ai Wunpawng hpyenla ni law law gaw asak sum hkam nna laja lana gasat karum lawm lai wa sai rai nga ai.

Wunpawng amyu ni a Shanglawt Rawt Malan lam pru wa ai 1961 ning hpang kaw nna gaw, majan gasat gala lam gaw Wunpawng amyu masha ni nlang yawng hte shang lawm nna gasat ra ai, grau dam lada ai amyu sha ni a Shanglawt Rawt Malan Majan hpe gasat gala hpang dat sai lam rai nga ai. Shaning aten na wa magang, majan gaw grau grau kaba wa, grau grau laja wa sai rai nga ai. Dai hta e Myen Mung Komyunit Rawt Malan Hpung ni mung Myen Mung Asuya hpe rawt malan gasat ai hta Wunpawng Mungdaw kata, Wunpawng bu ga ginra kaw she shang bang wa nna dahpran shara npawt ru jung wa ai a jaw e Myen Mung Komyunit Hpyen Hpung hpe shingla gasat shapraw ai majan (1968-1976) shaning (8) ning tup grai laja lana gasat hkat sai hte Wunpawng amyu share ninghkrin hpyenla hte mungchying masha law law mung asak hkrat sum lai wa sai rai nga ai. Wunpawng Shanglawt Rawt Malan majan gaw shaning (50) ning de ni kahtep wa magang wa nga sai. Hpyen hpung law law, hpyenla law law hte majan htam ai prat ban hku nna shaning galu mat wa nga sai rai nga ai. Ndai Sat lawat hte mabyin ni mahkra gaw, Wunpawng amyu masha ni hta shangai chyinghkai mayat maya jat wa na lam hpe ram ram wa lanyan mat wa shangun ai, masha jahpan lawan n mai law jat wa shangun ai lawng lam kaba langai mi rai nga ai ngu nna myit yu mai nga ga ai re.

Dai hta e shinggyim uhpawng a hten za lam ni amyu myu rai nga ai, Chyaru, Ka-ni, nanghpam lu sha nna asak naw kaji ai Wunpawng Shayi Shadang ni jau jau si mat ai grai law wa ai, kan bau galaw lu galaw sha yak ai majaw mung, pyaw len lam a majaw mung, asak naw kaji ai shayi shadang ni HIV/AIDS ana shakap la, shada da bai achya ayai shabra ai hte kashu kasha ni kaw ana garan bang jaw da rai nna, asak naw kaji ai shayi shadang ni si mat shajang ai ndai prat hta grai law mat wa ai.

Ndai zawn rai nna Wunpawng amyu masha jahpan grit yawm nga ai hta e, aprat asak ram nna bungli galaw n-gun dat lu ai, grau kung grau zet ai shayi shadang ni gaw ndai prat hta, maigan de pru, bungli tam galaw sha hkawm mat shajang ai ni mung ram ram wa law mat wa nga sai. Wunpawng buga lamu ga ginra kaw nga kapat la na masha n law la wa nga ai. Lamu ga sau kaja, tsit lali tsawm htap ai Wunpawng bu ga lamu ga ginra kaw bungli galaw sha na masha n-gun n nga mat wa nga ai. Tinang a Wunpawng amyu masha ni kadai n nga kapat la tawn ai majaw, tinang a Wunpawng amyu masha ni kadai n-galaw sha ai majaw jan taw nga ai pa layang lamu ga ni, kaga amyu masha ni sa shang nga madu la mat wa, kaga amyu masha ni gashun gashe sa shang galaw sha kau wa nga ai gaw, myit yawn, masin machyi hpa rai nga mali ai.

Langu si li nga ai kaw, dai langu si sa sha ai ru bai sa dung jat nna grau li wa ai hpa byin ai manghkang kaba mung naw nga nga ai. Anhte Wunpawng bu ga hte lamu ga jarit galu galang matut hkat nga ai htingbu Miwa Gumsan Mungdan kaba gaw, 2007 ning a masha jahpan hta e Miwa num hta nna Miwa la ni 20 million (wan hkun) jan taw nga sai lam, du na 2020 ning hta gaw Miwa num jahpan hta nna Miwa la jahpan gaw 60 million (wan kru shi) jan wa sana re lam tawt sawn tawn nga ma ai re. Dai majaw, Wunpawng amyu shayi num sha ni Miwa Mung de dut sha kau hkrum ai grau grau law jat wa nga ai mung hkrit tsang hpa Wunpawng amyu masha jahpan grit yawm lam langai mi hkrum hkra jat nga ai lam rai nga ai.

Ndai zawn byin nga ai hta e dai ni na prat a sat lawat amyu myu a majaw, Wunpawng amyu shayi ni law law gaw, kaga amyu ni hte kun dinghku de mat wa ai, grau law ai kaga amyu ni kaw she shalaw jat mat wa nga sai lam rai nga ai. Shangai jat ai kasha ni mung grau law ai ni maga she jat mat wa ai re majaw Wunpawng amyu a jahpan maga gaw grit yawm jat ai hku byin mat na sha rai nga sai re.

Ndai lam ni gaw, dai ni na aten hta grau nna adan aleng byin nga ai, tsun madi madun na matu grau loi nga ai Wunpawng amyu masha n law jat hkraw ai lawng lam, Wunpawng amyu masha jahpan grit yawm shangun nga ai lawng lam n kau mi hpe myit dinglik yu na matu tsun shabra mayu ai lam rai li ai.

Matut nna Japan amyu masha ni masha jahpan yawm mat wa ai lam hpe bai myit dat yu ga. Wunpawng amyu masha ni a masha jahpan yawm wa ai lam hte sawn dinglik dingdaw yu mai nga ai re.

Japan ni masha jahpan yawm mat wa nga ai gaw prat madang nau tsaw mat wa ai majaw re ngu mai nga ai. Hpaji madang shing jawng ai, bungli shing jawng ai, hpaga yumga ja gumhpraw lu su shing jawng ai, masha hkum shagu bungli shachyut, ahkying aten shachyut, baw nu nsim nsa shing jawng hkat rai nga ma ai majaw, tsi hpaji a mahtai hte maren, masha hkum hkrang pu ba, myit bawnu pu ba ai a jaw e, shinggyim masha shing ra tara shangai chyinghkai mayat maya na lam hta yawm mat wa ai. La ni mung, num ni mung, bungli sha shing jawng hkat na myit masin, hpaji hte ja sut gan sahti na sha myit ai myit masin, ni a jaw e, num la na, num wa na, dinghku de na myit n nga mat wa ai rai nna kun dinghku de ai grit yawm mat wa ai. Dinghku de tim, kashu kasha n shaprat ai, kasha n lu ai, kasha n la ai kun dinghku ni law mat wa ai. Dai majaw laning hte laning masha jahpan grit yawm mat wa nga masai hpe chye lu ai. Ndai zawn re ai azin ayang hpe 2009 ning July ( 27) ya nhtoi hte shapraw ai “Newsweek” magazine hta e Mr. Daniel Gross ngu ai wa ka tawn ai kaw mu lu ai. Lai wa sai 2004 ning hta gaw Japan masha jahpan Wan 127.8 rai nna, dai gaw wa tsaw dik htum ai rai sai hte dai hpang kaw nna gaw laning hte laning grit yawm mat wa nga sai da. Dai ning 2009 ning du hkra, ndai (5) ning laman e grit yawm mat wa ai hpe tawt sawn dat yu yang, du na shaning 2055 ning hta gaw Japan masha jahpan wan 89.9 sha rai wa sana re lam tawt sawn madun da nga ai.

Ndai zawn masha jahpan grit yawm wa nga ai a majaw, Mungdan kata kaw byin wa ai masha n-gun, bungli n-gun a lam hta mung hkra machyi wa ai hpe tawt sawn madun dan tawn nga ai. Dai gaw, Japan Mungdan kaw bungli galaw lu ai aprat asak hte bungli n galaw jin mat sai aprat asak a ratio chyarang hpe hkrit tsang na zawn mu mada wa lu ai lam rai nga malu ai. Bungli galaw lu ai aprat asak hte bungli n galaw jin mat sai aprat asak ratio chyarang gaw:-
1975 ning hta 8:1
2005 ning hta 3.3:1
2055 ning hta 1.3:1 byin wa na re lam madun tawn ai. Du na 2055 ning hta e bungli galaw jin ai aprat asak masha jahpan hte bungli n galaw jin mat sai n-gai dingla jahpan gaw ganoi maren byin wa sana rai nga sai.

Jak hpaji a majaw masha pu ba lam nau n nga wa, tsi hpaji hte prat madang tsaw wa ai lam ni a akyu marang e grau hkam kaja, n-gai dingla ni asak grau grau galu wa, shangai shaprat jat ai maga gaw grau grau yawm mat wa rai na lam rai nga ai.

Japan ni hta e masha shangai shaprat yawm wa ai kaga lam langai mi mung naw nga ai, dai gaw jak hpaji madang grai tsaw mat wa nna, shinggyim masha a malai jak hte bungli galaw, jak hpe akyu jashawn shangun sha, robot jak masha ni mahtang bungli galaw ya ai law mat wa sai majaw rai nga ma ai da.

Ma shangai na matu kanu gaw kan kata hkritung kaw ali ahti byin nga ra ai, aku lakawn nga ra ai, shangai dai daw la nna, shaning 10 ning, 20 ning bau kaba la ra ai, jawng shalun hpaji sharin shakung la nga ra ai, jak shachyaw la nna shangun sha ai gaw, arang jarik grai hkyam sa ai, grai lit tsang ai, hpaga bungli hku tawt sawn yang arang grai yawm nna amyat grai kaba ai lam rai nga ai ngu tawt sawn la ai majaw re hpe chye lu ai.

Japan Mungdan kaw na Toyota City ngu ai myo mare kaba kaw na bungli galaw sha ai lam hpe ga shadawn madun tawn ai hpe yu yu ga. Dai Toyota City ngu ai mare kaba kaw hpri nat shabyawng ai bungli, hpri nat shakap ai wielding bungli ni hta robot jak masha gaw 90% rai nna, shinggyim masha majing gaw 10% sha rai nga ai da. Dai Toyota City mare kaba kaw Japan masha 10000 nga yang, robot jak masha gaw 90000 nga na lam rai nga sai.

Dai majaw, Japan Mung kaw e “Made in Japan” jak arai kaji kaba, electronic arai, computer arai, amyu hkum sumhpa hpe mungkan shingjut shingnaw chyam bra lu hkra galaw shapraw lu ai rai nga masai re. Rai timung, masha shangai shaprat jat ai grai yawm ai re majaw Pre-Kindergarten rlBudK ma kaji jawng ngu ai gaw grai taw malu ai da. Shinggyin masha yawm mat wa tim, bungli magup hpe jak hte galaw sha mat wa ai re majaw, lu sut lu su madang tsaw mat wa ai gaw, mungkan pinra e yawng hta grau tsaw ai madang rai nga masai re.

Wunpawng bu ga kaw masha jahpan yawm mat wa ai gaw, bu ga lamu ga ginra hta nga kapat na masha mung nnga nna Wunpawng amyu ni madu ai lamu ga mung yawm mat wa, bungli galaw shangun na jak mung nlu ai re majaw, bungli galaw na masha nnga jang galaw lu galaw sha na lamu ga ni mung shamat kau ma wa, bu ga ginra kaw njin nngut let ndang nla kan bau galaw sha nga ai ni a matu bungli galaw karum ai jak mung nnga, masha gaw grit yawm mat wa rai nna matsan jat ai maga she byin wa ai ngu mai nga ai.

Japan ni hte Wunpawng amyu masha ni masha jahpan yawm mat wa ai gaw bung nga ai, rai tim lu su sahti madang tsaw jat wa ai hte matsan jat madang nem hkrat wa ai lam gaw sinpraw hte sinna zawn shai hkat ai hku byin wa nga ai ngu mai nga ai. Dai re majaw, anhte Wunpawng amyu masha ni jak hpe garai nchye galaw la ga ai, rai timung Karai Kasang hpan da ai shinggyin masha rai nga ga ai majaw, shinggyin masha a bawnu machye machyang n’gun atsam hte Wunpawng amyu masha jahpan n’yawm mat wa hkra, Wunpawng amyu masha jahpan lawan law jat wa hkra myit sawn dinglik nna ladat shaw galaw sa wa shajang ga law.

Gauri Zau Seng
Mai Ja Yang.